Zijn boeksamenvattingen de moeite waard? Wat je wint en mist

Waar samenvattingen goed voor zijn

Een samenvatting doet drie dingen goed. Ze helpt je beslissen of een boek je tijd waard is, geeft je de kern van een boek dat je nooit helemaal zult lezen, en frist je geheugen op over een boek dat je maanden geleden las.

Er is enig onderzoek naar samenvattingen die naast de volledige tekst worden aangeboden. In een experiment uit 2012 lazen 40 psychologiestudenten een artikel over flitslichtherinneringen. Eén groep las een versie met regelmatig korte samenvattingen tussen de tekst. De andere las een versie met een gestructureerd abstract. De eerste groep herinnerde zich significant meer, met een groot effect (d = 1,57). Volgens de auteurs is meer onderzoek nodig om te verklaren waarom. Het is een klein onderzoek naar één artikel, maar het wijst in dezelfde richting: een samenvatting kan helpen als die bij de volledige tekst staat.

Wat je mist

Een samenvatting behoudt de stelling en laat het meeste weg dat haar ondersteunt: het bewijs, de gevallen die de stelling tegenspreken, de voorbeelden waardoor een idee blijft hangen, en de eigen redeneerwijze van de auteur. Wie de conclusie kent maar niet de argumentatie, kan die niet beoordelen en niet bepalen wanneer ze niet van toepassing is.

Er is ook een risico dat je denkt meer te weten dan je werkelijk weet. In een onderzoek uit 2005 lieten Koriat en Bjork zien dat mensen die beoordelen hoe goed ze iets hebben geleerd, vertrouwen kunnen hebben omdat het antwoord voor hen ligt. Bij een toets blijkt dat vertrouwen onterecht. Dat onderzoek gebruikte woordparen, geen boeken, dus het is een waarschuwing over leren in het algemeen. Een vlot geschreven, afgeronde samenvatting geeft je al snel het gevoel dat je klaar bent.

Een overzichtsstudie uit 2013 beoordeelde het nut van 10 leertechnieken en gaf samenvatten een lage waardering. Het gaat om studenten die zelf samenvattingen schrijven, dus het is geen beoordeling van samenvattingsapps. De studie stelt wel dat samenvatten sommige studenten bij sommige taken helpt, en alleen onder beperkte omstandigheden. Een samenvatting is een startpunt, geen leermethode.

Zo blijven samenvattingen hangen

Dezelfde overzichtsstudie uit 2013 beoordeelde jezelf toetsen en gespreid oefenen als zeer nuttig. Een onderzoek uit 2011 in Science liet zien dat studenten die oefenden met het ophalen van een tekst uit hun geheugen meer leerden dan studenten die de tekst bestudeerden met conceptmaps, ook bij toetsen waarbij ze gevolgtrekkingen moesten maken. Actief ophalen werkt beter dan opnieuw ordenen.

Combineer die inzichten en een samenvatting wordt nuttig. Deze regels zijn ons eigen praktische advies op basis van dat onderzoek, geen geteste methode.

• Voorproefje: lees de samenvatting voordat je voor een boek kiest en selecteer daarna de paar boeken die het waard zijn om helemaal te lezen.
• Haal het terug: sluit de samenvatting en schrijf de hoofdgedachte en één voorbeeld uit je hoofd op. Controleer daarna wat je hebt gemist.
• Spreid het: kom na een paar dagen en later nog eens terug op hetzelfde idee, in plaats van veel samenvattingen maar één keer te lezen.
• Pas het toe: kies elke week één idee om te gebruiken bij een beslissing of in een gesprek.

Wanneer je het hele boek moet lezen

Lees het boek als je op de argumentatie wilt steunen, bijvoorbeeld voor een cursus, een lezing, een beslissing op je werk of een debat, of als het juist om de onderbouwing van de auteur gaat. Lees het als het boek gaat over een vaardigheid die je wilt oefenen, want de details en uitgewerkte voorbeelden ontbreken in de samenvatting. Lees het als een samenvatting je nieuwsgierig maakt: dat is een goed teken.

Of samenvattingen gebruiken valsspelen is, hangt af van het doel. Een samenvatting gebruiken om te bepalen wat je wilt lezen is heel normaal. Als je voor een vak een boek moet lezen, bepalen de regels van de docent wat mag. Een samenvatting leert je niet wat de opdracht toetst.

Wat de onderzoeken hebben gemeten

De meeste van deze onderzoeken gebruikten studenten, korte teksten of woordenlijsten, en sommige hadden weinig deelnemers. Ze vergeleken studiemethoden, niet een samenvattingsdienst met het lezen van het hele boek. Onze praktische test: beoordeel een samenvatting op de vraag of je het idee een week later zonder spieken kunt uitleggen.